Olejki eteryczne – pachnące remedium na dolegliwości skórne

  • przez
olejki eteryczne

Wyobraź sobie idealne święta. Za oknem prószy śnieg, w kącie salonu iskrzą światła choinki, a Ty właśnie sięgasz po świeżutkie mandarynki. Rozrywasz jędrną skórę i nagle całe pomieszczenie wypełnia się słodkim, cytrusowym, relaksującym zapachem. Czy wiesz, co odpowiada z ten efekt? To nie miąższ, nie pryskający czasem sok, a skoncentrowany olejek eteryczny, który uwolnił się z mikroskopijnych komórek olejkowych rozlokowanych na całej powierzchni cytrusowej skórki. Wystarczyła odrobina, by uzyskać mocny efekt zapachowy, wyczuwalny z odległości nawet kilku metrów. Każdy, kto wejdzie do pokoju będzie wiedział, że właśnie jadłaś(eś) mandarynkę. Zapach pozostanie jeszcze przez długi czas na Twoich dłoniach, osiądzie na ubraniach i włosach. Ten jeden mały owoc w kilka sekund wygenerował silny, trwały i przyjemny aromat. Tak właśnie “potężne” są olejki eteryczne.

Jak powstają olejki eteryczne?

Co ciekawe – nie w laboratorium! O ile jesteśmy w stanie wyprodukować poszczególne, dobrze zbadane składowe olejków, o tyle ogromna złożoność naturalnych olejków powoduje, że są one niemożliwe do odtworzenia przez człowieka. Do tej pory olejki eteryczne pozyskiwane są wyłącznie z roślin olejkodajnych, które uprawia się w odpowiednich warunkach.

Olejki pod względem botanicznym to metabolity wtórne roślin. Upraszczając w znacznym stopniu – substancje, które są produktami (czasem ubocznymi) przemiany materii w organizmie roślinnym. Rośliny gromadzą swoje olejki w specjalnych komórkach olejkowych, gdzie mogą one przetrwać nawet proces suszenia (to dlatego suszona mięta wciąż pachnie miętowo!). Nie robią tego oczywiście bez powodu, choć do drugiej połowy XX w. uważano, że olejki nie odgrywają żadnej biologicznie istotnej roli. Przełomem okazał się rok 1959, kiedy to stwierdzono ważną rolę olejków w kształtowaniu decyzji żywieniowych owadów. Obecnie wiemy o wiele więcej. Olejki eteryczne nie tylko przyciągają pewne owady (najczęściej zapylające), ale mogą też, wręcz przeciwnie, odstraszać szkodniki. Olejki eteryczne uwalniane do otoczenia lub gleby mogą ograniczać strefy wzrostu innych roślin, konkurujących o zasoby gleby, wody czy słońca, a także ułatwiać gojenie uszkodzonych części roślin przez aktywność bakteriobójczą i grzybobójczą.

Niezwykłe właściwości olejków doceniono również w przemyśle i lecznictwie. To wygenerowało ogromne zapotrzebowanie na czyste olejki eteryczne, których pozyskiwanie okazało się proste, ale nie wydajne, ze względu na stosunkowo niewielką ilość tych substancji w roślinach (zazwyczaj kilka procent). To uzasadnia ich cenę, która niejednokrotnie, w przypadku roślin rzadkich lub trudnych w uprawie, potrafi być bardzo wysoka.

Techniki otrzymywania olejków eterycznych

Przemysłowo olejki eteryczne otrzymuje się w procesie destylacji surowca roślinnego z parą wodą. Wykorzystuje się w ten sposób wysoką lotność olejków w warunkach temperatury wrzenia wody. Czysty olejek, nierozpuszczalny w wodzie, łatwo oddzielić, natomiast pozostała po procesie frakcja wodna, która zawiera rozpuszczalne w wodzie składniki roślinne i olejkowe, nie stanowi odpadu, a kolejny produkt kosmetyczny, czyli dobrze znany hydrolat. Ze względu na różnice w składzie olejku i hydrolatu, mają one jednak inne właściwości i możliwości zastosowania.

Olejki eteryczne można uzyskiwać także w procesie tłoczenia. W ten sposób wyodrębnia się np. olejki ze skórek cytrusów. Dawniej popularna była technika enfleurage, czyli absorpcji olejków z kwiatów na płótnach pokrytych warstwą zimnego, stałego tłuszczu. Zebrany tłuszcz stosowano jako pachnące smarowidła i pomady. Inne, mniej popularne metody to ekstrakcja rozpuszczalnikami lotnymi lub nielotnymi (maceracja).

Olejki eteryczne i odrobina chemii, czyli o tym, co w środku

Skoro wiesz już wszystko o tym, jak powstają olejki eteryczne, jaką pełnią rolę w naturze i w jaki sposób pozyskuje się te cenne składniki, warto poświęcić kilka słów ich strukturze chemicznej. A raczej strukturom, bo olejki to zawsze mieszaniny wielu związków chemicznych. Wśród nich znajdują się związki lotne, takie jak terpeny, aldehydy, ketony, alkohole, estry, laktony, pochodne azotowe lub siarkowe (te ostatnie na pewno dobrze znasz – występują w dużych ilościach w cebuli, czosnku i chrzanie, odpowiadając za ich intensywny zapach i ostry smak). Prawie każdy olejek posiada jeden lub więcej wiodących składników, który nadaje główną nutę zapachową oraz odpowiada za działanie kosmetyczne i prozdrowotne, albo przeciwnie, toksyczne. Znajomość składów olejków pozwala przewidywać ich właściwości i możliwości łączenia, co jest cenną wiedzą dla przemysłu farmaceutycznego, kosmetycznego i perfumeryjnego.

O czym należy pamiętać: olejek =/= olej !!!
Są to dwie bardzo różne substancje o zgoła innych właściwościach i zastosowaniu. Olej najłatwiej rozróżnić od olejku nakrapiając kilka kropli na czystą kartkę papieru. Olej pozostawi tłustą plamę, natomiast olejek odparuje całkowicie. W ten sposób ocenić można również, czy producent olejku eterycznego nie dodaje “domieszek” oleju tłustego do produktów oznaczonych jako 100% czyste.

Poniżej zamieszczam krótkie porównanie, które pomoże Wam zrozumieć różnicę między olejem a olejkiem. Tych nazw nigdy nie powinno stosować się zamiennie, choć z doświadczenia wiem, że jest to dość powszechne zjawisko 🙂

OLEJ ROŚLINNYOLEJEK ETERYCZNY
tłusty w dotyku, trudno zmywalny wodą bez detergentuoleisty w dotyku, bardzo łatwo zmywalny wodą
bezzapachowy lub o słabym zapachuzapach bardzo intensywny
składa się estrów kwasów tłuszczowychskłada się z lotnych związków, m.in. terpenów, aldehydów, ketonów
po nałożeniu na skórę długo się wchłaniapo nałożeniu na skórę wchłania się dość szybko
nie wywołuje działania rozgrzewającego/drażniącegowywołuje uczucie rozgrzania, chłodzenia, drażnienia
nie powoduje zaczerwienieniamoże powodować miejscowe przekrwienie po aplikacji
może być stosowany bez rozcieńczeniawiększość musi być rozcieńczona przed nałożeniem na skórę

Właściwości ogólne olejków eterycznych

Wspólnymi dla wszystkich olejków działaniami są efekty:

  • DRAŻNIĄCE – drażnienie receptorów skóry zmniejsza odczucia bólowe, powoduje zaczerwienienie, większy przepływ krwi przez skórę, a co za tym idzie, zwiększoną regenerację i wytwarzanie przeciwciał w strefach skóry objętych procesami zapalnymi.
  • PRZECIWBAKTERYJNE – składniki olejków są aktywne wobec wielu popularnych szczepów bakterii Gram-dodatnich (np. paciorkowce, enterokoki, czy pałeczki wywołujące trądzik (Cutibacterium acnes – dawn. Propionibacterium acnes)) oraz Gram-ujemnych (np. Escherichia coli czy pałeczka ropy błękitnej, wywołująca oporne na leczenie zakażenia skóry (Pseudomonas aeruginosa)). Niektóre olejki mają tak fantastyczne działanie w badaniach in-vitro wobec szczepów wyjątkowo odpornych (np. MRSA), wywołujących ciężkie i wysoce śmiertelne zakażenia szpitalne, że bada się ich możliwość wykorzystania w terapii uzupełniającej leczenie antybiotykami!
  • PRZECIWGRZYBICZE – olejki eteryczne mogą hamować rozwój chorobotwórczych grzybów, zasiedlających skórę i błony śluzowe (np. Candida spp.).
  • USPOKAJAJĄCE – ten efekt wykorzystuje się w lecznictwie (np. olejek walerianowy), jak również aromaterapii. Wiadomo, że olejki mogą oddziaływać na niektóre obszary kory mózgowej i rdzenia przedłużonego, ale nie wszystkie mechanizmy zostały jeszcze w pełni opisane.
  • WPŁYWAJĄCE NA PRZEWÓD POKARMOWY – olejki mogą pobudzać produkcję żółci, rozkurczać przewód pokarmowy i działać wiatropędnie. Najprostszym przykładem jest dodawanie kminku do kultowego polskiego bigosu, dzięki czemu organizm łatwiej go trawi 🙂
  • MOCZOPĘDNE – pobudzenie produkcji i wydalania moczu to nie tylko metoda leczenia infekcji dróg moczowych, ale także sposób na pozbycie się obrzęków wodnych (kobietom często towarzyszą one w drugiej połowie cyklu).
  • WYKRZTUŚNE – olejki podawane wziewnie upłynniają wydzielinę i ułatwiają jej usuwanie z dróg oddechowych.
  • LECZNICZE W BIELACTWIE – składniki olejku eterycznego z aminka większego (psoraleny) są wykorzystywane w fototerapii.

Olejki eteryczne w kosmetykach – jaką pełnią funkcję?

Pierwsza i najważniejsza właściwość olejków eterycznych gra w tej kwestii kluczową rolę. Intensywny zapach olejków pozwala na ich wykorzystanie jako naturalne kompozycje zapachowe w produkcji kosmetyków i perfum. Do tych celów wykorzystuje się pełnowartościowe olejki lub ich wyodrębnione składniki.

Kolejna istotna cecha, której nie sposób pominąć, to właściwości antybakteryjne. Olejki eteryczne są bezpieczną alternatywą dla antybiotyków, zwłaszcza jeśli chodzi o ich długotrwałe stosowanie, ale nie zawsze mogą je zastąpić. Olejki eteryczne dobrze sprawdzają się w pielęgnacji skóry trądzikowej (olejek manuka, olejek lawendowy, olejek z drzewa herbacianego, olejek z wrotyczu marokańskiego) i drobnych zakażeń. Trzeba jednak zawsze upewnić się, że olejki nie wchodzą w interakcje z leczeniem podstawowym (np. maściami). Masz wątpliwości? Zadzwoń do lekarza lub zapytaj farmaceuty w trakcie wizyty w aptece. Olejki antybakteryjne można stosować w postaci czystej (po rozcieńczeniu w oleju lub kremie) na skórę lub w formie kremów, toników, pianek, żeli, a nawet antyperspirantów (hamowanie rozwoju bakterii niweluje przykry zapach potu), płukanek do higieny jamy ustnej, past do zębów ograniczających przyrost płytki nazębnej… ta lista nie ma końca 🙂

Kolejna zaleta to niewątpliwie działanie przeciwgrzybicze. Olejki eteryczne ograniczają kolonie chorobotwórczych grzybów Candida, które są odpowiedzialne za zakażenia skóry i błon śluzowych oraz dermatofitów, które wywołują grzybice stóp, dłoni, paznokci, skóry głowy i łupież. Co więcej, niektóre z nich mogą zwalczać popularne pleśnie, a przez to stanowić naturalne konserwanty preparatów kosmetycznych. Przeciwgrzybicze właściwości wykorzystuje się głównie w komponowaniu składów kremów do dłoni i stóp, odżywek do paznokci, szamponów, wcierek do skóry głowy, żeli i emulsji do higieny intymnej, preparatów do mycia twarzy.

Niewielu wie, ale olejki mogą mieć również właściwości przeciwalergiczne! W ten sposób działa olejek rumiankowy (dokładniej: chamazulen, alfa-bisabolol), olejek z pączków topoli (alfa-bisabolol) oraz olejek eteryczny z czarnuszki, który roztworzony jest w oleju tłoczonym z nasion (tymochinon i nigellon). Przy leczeniu alergii skórnych olejkami eterycznymi należy zachować szczególną ostrożność. Trzeba pamiętać, że olejki to bardzo skoncentrowane, wysoce aktywne biologiczne mieszaniny, które same w sobie mogą stanowić czynnik drażniący, alergizujący.

Warto wspomnieć o przeciwzapalnych właściwościach olejków eterycznych. Ostatnim hitem kosmetycznym w tym zakresie jest olejek konopny CBD. Wysokie stężenie związków terpenowych może łagodzić stany zapalne towarzyszące atopii, egzemie czy trądzikowi, ale do pełnego potwierdzenia jego skuteczności potrzeba jeszcze wielu badań. Mogę jednak podzielić się własnym doświadczeniem w tym zakresie – na własnej skórze (dosłownie!) przekonałam się, że działa cudownie 🙂

Olejki eteryczne w kosmetyce można wykorzystać również jako konserwanty, a czasem nawet barwniki (np. niebieskie olejki rumianku lub wrotyczu marokańskiego). Zwalczają wolne rodniki, ograniczają rozwój niekorzystnej flory bakteryjno-grzybiczej, odświeżają, wygładzają, a przy tym – pachną obłędnie!

Na zakończenie kwestie bezpieczeństwa…

Nie wszystko, co naturalne, jest zdrowe i bezpieczne w każdej ilości. Kluczem do sukcesu w obchodzeniu się olejkami eterycznymi jest umiar i zrozumienie, że olejki to jedne z najsilniejszych substancji pochodzenia naturalnego! Dlatego też należy zastosować się do kilku zasad, by uniknąć przykrych niespodzianek.

  1. Olejki eteryczne nie mogą być stosowane przez kobiety w ciąży i karmiące piersią, także na skórę i wziewnie. Główne przeciwwskazanie dotyczy braku szczegółowych badań bezpieczeństwa nad wszystkimi składnikami olejków. Dla niektórych udowodniono działanie szkodliwe dla płodu lub poronne (np. olejek z nasion pietruszki).
  2. Olejki eteryczne mogą uczulać nawet po wieloletnim stosowaniu. Uczulenie na olejek eteryczny jest główną przyczyną nietolerancji np. perfum. Najczęściej uczulają olejki: miętowy, melisowy, tymiankowy, cynamonowy i cytrynowy.
  3. Olejki w nadmiarze, zwłaszcza przyjmowane doustnie, mogą uszkadzać wątrobę i nerki. Nie wszystkie z nich można stosować także wewnętrznie.
  4. Przed każdym zastosowaniem nowego olejku należy wykonać próbę uczuleniową na nadgarstku lub przedramieniu.
  5. Olejek z drzewa herbacianego, różany, lawendowy i z manuki można stosować nierozcieńczone na skórę. Pozostałe olejki należy rozcieńczyć w oleju bazowym, np. ze słodkich migdałów.
  6. Niektóre olejki eteryczne (np. cytrusowy, kumarynowy, lawendowy, cedrowy, anyżowy, litworowy) mają działanie fotouczulające. Nie należy się opalać bezpośrednio po aplikacji kosmetyku z olejkami eterycznymi.

Źródła:

  1. Jurowski K, Piekoszewski W: Olejki eteryczne jako produkty kosmetyczne okiem toksykologa i safety assessora. Medycyna Rodzinna, 2019.
  2. Antoniak K, Bylka W: Aktywność biologiczna wybranych składników olejków eterycznych. Cz. 1. Postępy Fitoterapii, 2020.
  3. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E: Badanie wpływu olejków eterycznych na bakterie, grzyby i dermatofity chorobotwórcze dla człowieka. Postępy Fitoterapii, 2007.
  4. Kohlmunzer S: Farmakognozja.
  5. Lutomski J, Kędzia B: Ocena olejków i ich składników w aspekcie działania przeciwzapalnego i immunostymulującego. Postępy Fitoterapii, 2020.
  6. Kaniewski R, Pniewska I, Świejkowski M: Możliwości wykorzystania olejków eterycznych, ze szczególnym uwzględnieniem olejku konopnego, jako substancji aktywnych i środków konserwujących kosmetyki. Postępy Fitoterapii, 2016.
  7. Wilk U: Olej CBD – obalamy mity. Www.medexpress.pl, dostęp: 17.02.2021.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.